Beşbarmaq abidələri tarixi irsimizin daş yaddaşı FOTO


Digərləri 13 Yan 2021 23:00:00 63 0

Beşbarmaq abidələri  tarixi irsimizin daş yaddaşı  FOTO

Beşbarmaq abidələrində elmi araşdırmalara XX əsrdə başlanılıb. İlk dəfə 1925-ci ildə tərkibinə yerli xarici alimlərin daxil olduğu ekspedisiya abidə haqqında geniş məlumatlar toplamaqla yanaşı, qala və divarlarının bəzi hissələrinin maraqlı və dəqiq təsvirini verib. 1962-ci ildə A.Abdullayev Beşbarmaq müdafiə tikilisində, Gilgilçay səddində və Çıraqqalada tədqiqat işləri aparıb və hər bir abidə haqqında yeni maraqlı məlumatlar verib. 1980-1985-ci illərdə Tarix İnstitutu tərəfindən yaradılmış Gilgilçay arxeoloji dəstəsi Beşbarmaq abidələrində arxeoloji kəşfiyyat işləri aparıb və elmi təsvirini belə verib: "Beşbarmaq səddi əsasən 5 tikinti kompleksindən ibarətdir. Buradakı paralel divarlardan ibarət müdafiə səddinin şimal hissəsindəki divar qalığı Beşbarmaq dağının ətəyindən başlayaraq dənizin sahilinədək davam edir. Səddin divarı əsasən 42 x 42 x 14 santimetr, 42 x 42 x 12 santimetr ölçüdə çiy kərpicdən tikilib". Lakin indiyə qədər Beşbarmaq qalası və ona bağlı olan tikililər geniş elmi-arxeoloji tədqiqatlara cəlb edilməmişdi.

Son.az bildirir ki, bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Arxeoloji irsin tarixi və nəzəriyyəsi şöbəsinin elmi işçisi, Beşbarmaq arxeoloji ekspedisiyasının rəisi Sevinc Hüseynova söyləyib. Ekspedisiya rəhbəri diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 8 iyun tarixli müvafiq Sərəncamı ilə "Beşbarmaq dağı" Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət Qoruğunun yaradılması abidənin hərtərəfli və kompleks tədqiqi üçün yeni imkanlar açıb. İlkin olaraq Xəzər dənizinin Beşbarmaq dağına doğru olan sahilboyu əraziləri, Qalaşıxı kəndi ərazisi, Beşbarmaq pirinin bilavasitə yerləşdiyi yüksəklik və ona yaxın yüksəkliklər arxeoloji ekspedisiya tərəfindən kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlara cəlb edildi. Nəticədə Beşbarmaq dağından başlayaraq Xəzərin sahillərinədək uzanan düzən ərazi vizual olaraq nəzərdən keçirildi və yerüstü əlamətlər qeydə alındı. Bakı-Quba magistral yolunun Beşbarmaq dağı yaxınlığından keçən hissəsində, yolun solunda qurulmuş məscidin arxasından başlayaraq Qalaşıxı kəndinə doğru uzanan piyada yolunun məhz paralel divarlardan birinin üzərində salındığı müəyyən edildi. Kəndin yaxınlığından keçən su kanalı, kənd yolu və müasir tikililər səddin kəndə tərəf olan hissəsini dağıdıb. Xəzər dənizinə tərəf olan hissədə isə səddin müəyyən hissəsi Bakıdan Rusiya sərhədinədək inşası davam etdirilən yeni magistral yolun çəkilişi ilə əlaqədar dağıdılıb. Qeydə alınmış paralel divarın biri 40.977.790 49.249.232 koordinatlarında yerləşir.

Səddin şimalında, bir-birinə yaxın, ətraf ərazidən süni təpə olması ilə seçilən dairəvi formada iki tikilinin qalıqları qeydə alındı. Hər iki tikili ətrafdan alçaq hündürlüyü ilə seçilir və ətraflarını xəndək əhatələyir, bəzi yerlərində dairəvi daş düzümləri müşahidə olunur. Onların hər ikisinin daşdan qurulmuş dairəvi müşahidə qüllələri olduğunu ehtimal edirik. Çox güman ki, bu qüllələr su ilə dolu süni xəndəklə müdafiə olunub. Bu hissədəki daş qalıqları da sübut edir ki, paralel divarların bəzi hissələri çox güman ki, mənbələrdə qeyd edildiyi kimi daşdan qurulub.

S.Hüseynova bildirib ki, paralel divarlardan ikincisinin qalıqlarını isə müəyyən etmək mümkün deyildir. Çünki ətraf ərazilər neft buruqlarının qazılması və su kanalının çəkilməsi nəticəsində dağılıb. Hər halda paralel divarlardan birinin tam müəyyən edilməsi kəşfiyyat qazıntıları ilə digər divarın da aşkar edilməsinin mümkün olduğunu söyləməyə imkan verir. Beşbarmaq pirinin yerləşdiyi dağın üzərində mövcud olmuş qalanın xarakterini və onun daxilindəki evlərin funksiyalarını müəyyən etmək məqsədilə pirin qərb tərəfində maili terrasda tədqiqatlar davam etdirildi. Ərazidə şimal-cənub istiqamətində bir-birinə paralel cərgələrlə dördkünc və bəzən isə ovalvarı kənarları olan daş düzümləri izlənilir, üst hissələri isə güclü dağıntıya məruz qalıb. Bəzi yerlərdə qaya parçaları Beşbarmağın zirvəsindən qoparaq düşüb. Şimala doğru getdikcə sahənin eni daralır. Bu ərazi 40.57.430 N və 049.13.900 E koordinatlarında, dəniz səviyyəsindən 507 metr hündürlükdə yerləşir. Ərazinin cənubunda uçaraq dağılmış hündür qala divarlarının qalıqları qalmaqdadır. Buradakı tikililərin xarakterini müəyyən etmək üçün sahənin şimalında, qayalıqların yaxınlığında qazıntı sahələri - 5x5 metr ölçülü üç kvadrat götürüldü. Kvadratların qərb tərəfi terrasın kənarına doğru uzanır və maili yarğanla qurtarır.

Kvadratların üst təbəqələri, daş qalaqları təmizləndikdən sonra sahənin tamamilə dördkünc tikililərdən ibarət olduğu aydınlaşdı. Bir nömrə ilə qeyd edilmiş tikili dördkünc formalıdır. Tikili yastı qaya parçalarından istifadə etməklə qurulub. Daşların ölçüləri fərqlidir. Bəzi yerlərdə nisbətən iri sal daşlardan da istifadə edilib. Hörgüdə istifadə olunan daşların az bir hissəsi daha qədim tikilinin daşlarına bənzəyir. Yəni hər hansı bir dağılmış tikilinin daşlarından təkrar tikinti üçün istifadə olunub. Daşlar gətirilmə daşlardır. Tikinti zamanı Beşbarmaq dağının yerli daşlarından çox az istifadə olunub. Tikilinin daxildən ölçüləri 3x4 metr, şərq divarlarının eni 0.80 metr, cənub divarlarının eni 1 metr, şimal divarlarının eni isə 1.10 metrdir.

Divarların hər birində daş düzümlərinin sayı fərqlidir. Yerin səthi maili olduğundan divarların bəzilərində aşağı düzümlər yalnız düz səthi almaq üçün qurulub. Lakin tikilinin aşağıdan iki və bəzi yerlərdə üçüncü daş düzümündən sonra bütün perimetri boyunca ağac tir atılıb. Bu ağac tirləri çürüməsinə baxmayaraq tam izləmək mümkündür. Orta əsrlər memarlığında bu cür atmalardan tikililərin zəlzələyə davamlılığını artırmaq üçün istifadə olunurdu. Eyni hal Azərbaycanın orta əsr memarlığında geniş müşahidə olunur. Tikilinin şərq divarının tam mərkəzində arxası ovalvarı formalı kürsü qurulub. Kürsünün içərisi istinin təsirindən qızarmış və hisdən qaralıb. Maraqlıdır ki, kürsünün sol divarına hörülmüş daşlardan biri də dağılmış tikilidən götürülmüş daşdır. Həmçinin bu daşın da digər bir tikilinin memarlıq elementi olduğunu söyləmək mümkündür.

Tikilinin cənub divarının qərbə doğru olan hissəsində daha çox dağıntı hiss olunurdu. Bu divara hörülmüş daşlardan biri diqqəti cəlb edir. Yastı, ağ rəngli əhəngdaşındın yonulmuş daşın bir səthində həndəsi naxış oyulub. Maraqlıdır ki, bu tip oyma naxış kompozisiyası dörd eyni naxışlı daşın birləşməsi nəticəsində səkkizguşəli ulduz formalı naxış əmələ gətirir. Bu tip naxış üslubundan orta əsr memarlıq nümunələrində geniş istifadə edilib.

Birinci tikilinin daxilindən iki ədəd yastı daş əldə edilib. Onlardan birinin üzərində ərəb əlifbası ilə yazılmış mətnin kiçik bir hissəsi qalıb və çox təəssüf ki, mətni tam bərpa etmək mümkün deyil. İkinci daş da naxışlı (yazılı) daşın kiçik bir hissəsidir və onu da tam olaraq bərpa etmək mümkün deyildir. Qazıntı sahəsinin cənubuna doğru olan ikinci tikili şərq-qərb istiqamətində uzanan düzbucaqlı formasındadır. Tikilinin daxildən eni 3.40 metr, uzunluğu 6.90 metrdir. Bu tikilinin cənub-şərq divarı qayaya söykənir və divar qaya başlayanda maili sonluq alaraq başa çatır. Şimal divarı birinci tikilinin cənub divarı ilə bir divarı təşkil edir. Lakin birinci tikilidə əgər divarlar tam olaraq künclərlə yekunlaşırsa, 2-ci tikilidə şimal divarı şərqə və qərbə doğru uzanır. Cənub divarı isə qərbə doğru uzanır və tikilinin sərhədindən kənara çıxır. Tikilinin qərb divarının yuxarı hissələri xaricə - qərbə doğru əyilib. Sanki bu hissə uçmuş və beləliklə, tikilinin dağılmasına səbəb olub. İkinci tikilinin cənubunda təmizlənmiş iri qaya parçası növbəti kvadratda da davam edir və bu hissəyə onun daha böyük hissəsi düşür. Bu hissəyə düşən qaya parçasının bir hissəsi yonularaq hamarlanıb. Bu qayanın şərqindəki dar bir hissədə daş və çiy kərpicdən çox kiçik tikililər qurulub. Maraqlıdır ki, onların hər birində parçalanmış saxsı qab hissələrinə rast gəlinib.

Birinci terrasda tədqiq edilmiş tikililərin daxilindən əldə edilmiş arxeoloji artefaktların hamısı şirli və şirsiz saxsı məmulatı hissələrindən ibarətdir. Şirli saxsı məmulatı mavi, yaşıl, sarı, ağ, qəhvəyi və s. rənglidir. Onların bir qisminin üzəri həndəsi və nəbati naxışlarla bəzədilib. Şirsiz saxsı məmulatı sarımtıl, qırmızı, ağ rənglidirlər. Onların üzəri cızma, çərtmə və basma üsulu ilə naxışlanıb. İstər şirsiz, istərsə də şirli saxsı məmulatlarının hamısı dulus çarxından istifadə etməklə hazırlanıb. Dövr olaraq onları XII-XVII əsrlərə aid etmək olar. Yalnız bir neçə saxsı parçası XI əsrə - Səlcuq dövrünə aiddir. Birinci tikilinin daxilindən əldə edilmiş memarlıq elementi də çox güman ki, XI-XII əsrlərə aiddir.

S.Hüseynova vurğulayıb ki, orta əsr müəllifləri, istərsə də yeni tədqiqatların ilkin nəticələri Beşbarmaq dağı ətrafında geniş bir əraziyə sahib olan qalanın mövcudluğunu təsdiq edir. Birinci terrasın cənub-qərbində dairəvi formada daş düzümünün izləri burada nəhəng tikilinin olması ehtimalını artırdı və ərazi təmizlənməyə başladı. Nəticədə bu hissədə Narınqalanın dairəvi bürclərindən birinin yerləşdiyi müəyyən edildi. Diametri 8 metrə yaxın olan yarımdairəvi bürcün divarları aşağı hissələrdə iri sal daşlardan istifadə edilərək qurulub. Onların arasında bərkidici məhlul izlərinə rast gəlinmir. Yarımdairəvi bürcün cənub və şimal tərəfi qalanın düz divarı ilə birləşir və eyni dövrdə inşa edildiyini söyləmək olar. Bürcün inşaat-memarlıq üslubu birinci terrasdakı tikililərin üslubundan fərqlənir. Bu səbəbdən bürcün və onunla kompleks təşkil edən tikililərin daha qədim olduğunu söyləyə bilərik. Bürcün daxilində, nisbətən şimal tərəfdə, forma etibarilə quyunu xatırladan kiçik dairəvi tikili izlənir. Quyunun daşlarının ölçüləri və tikinti xüsusiyyəti onun bürclə eyni dövrə aid olmadığını və daha gec inşa edildiyini göstərir. Lakin quyunun bürcün daxilində inşa edilməsinin səbəbini və onun funksiyasını müəyyən etmək mümkün olmadı. Bunun üçün bürcün və quyunun tam tədqiqinə ehtiyac vardır. Yarımdairəvi bürcün ətrafından əldə edilmiş keramika məmulatı birinci terrasdakı tikililərin daxilindən əldə edilmiş materiallarla analogiya təşkil edir. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, istər birinci terrasda, istərsə də yarımdairəvi bürcün ətrafında mədəni təbəqə davam edir və çox güman ki, gələcək tədqiqatlar qalanın ilkin mərhələlərinin tarixini müəyyən etməyə imkan verəcək.

Kəşfiyyat tədqiqatları nəticəsində müəyyən edildi ki, Beşbarmaq dağının ətəyində, tədqiqatlar aparılan terrasa bitişik digər terrasda da qədim tikililər mövcud olub. Hazırda bu terrasın üzərində məscid və yardımçı tikililər vardır. Məsciddən qərbə tərəf terrasın ətrafını qala divarlarının əhatə etdiyi müəyyən edildi. Məsciddən şimal-qərb tərəfdə isə ikinci dairəvi qala bürcünün əlamətləri bilinir. Çox güman ki, orta əsr səyyahlarının söylədikləri bürclərdən bir neçəsi məhz bu terrası əhatə edən qala divarları üzərində olub.

Bəy kostyumunu bayraqla əvəzlənən şəhid Rüfət Əliyev  FOTO like
  • 13 Yan 22:44  
Digərləri Bəy kostyumunu bayraqla əvəzlənən şəhid Rüfət Əliyev FOTO

44 günlük Vətən müharibəsində qəhrəmanlıq göstərərək şəhid olan

arrow Ətraflı
Cənubi Qafqazda yeni yollar investisiya axını və biznesin inkişafı deməkdir like
  • 13 Yan 22:35  
Siyasət Cənubi Qafqazda yeni yollar investisiya axını və biznesin inkişafı deməkdir

Azərbaycan və Rusiya prezidentləri, Ermənistanın baş naziri arasında keç

arrow Ətraflı
Ceyhun Bayramov Mevlüt Çavuşoğlu ilə görüşüb  FOTO like
  • 13 Yan 22:15  
Siyasət Ceyhun Bayramov Mevlüt Çavuşoğlu ilə görüşüb FOTO

Azərbaycan Respublikasının xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Pakistan İs

arrow Ətraflı
Dövlət avtomobilləri satışa çıxır  YPX maşını 8 min AZN  QİYMƏTLƏR like
  • 13 Yan 22:10  
Digərləri Dövlət avtomobilləri satışa çıxır YPX maşını 8 min AZN QİYMƏTLƏR

2 fevral 2021-ci il tarixdə hərraca çıxarılan nəqliyyat vasitələrinin si

arrow Ətraflı
Azərbaycanın əməkdar artisti koronavirusdan VƏFAT ETDİ  FOTO like
  • 13 Yan 21:54  
Kriminal Azərbaycanın əməkdar artisti koronavirusdan VƏFAT ETDİ FOTO

Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının keçmiş solisti, əm

arrow Ətraflı
XİN Ceyhun Bayramovun pakistanlı həmkarıyla görüşü barədə məlumat yaydı  FOTO like
  • 13 Yan 21:50  
Siyasət XİN Ceyhun Bayramovun pakistanlı həmkarıyla görüşü barədə məlumat yaydı FOTO

Pakistan İslam Respublikasına rəsmi səfəri çərçivəsində Azərbaycan Re

arrow Ətraflı