XXI əsrin əvvəlində Aleksandr Duqinin ideyaları çox az ideoloji cərəyanın bacardığı bir yolu keçdi: qaranlıq ezoterik çevrələrdən çıxaraq böyük siyasətin gündəminə daxil oldu. Antiliberal metafizika, geosiyasi fatalizm və mesiyanist ritorika birləşərək elə bir mətn yaratdı ki, burada Rusiyanın xarici siyasəti artıq rasional seçim kimi yox, "müqəddəs təyinatın" yerinə yetirilməsi kimi təqdim olunur. Darya Duqinanın ölümü isə "müqəddəs müharibə" anlayışına insan siması gətirdi, onu abstrakt nəzəriyyədən emosional və siyasi səfərbərlik alətinə çevirdi.

Dünya­görüşün mənşəyi və quruluşu

Duqin Moskva intellektual underqraundunun - 1970-ci illərin sonundakı "Yujinski çevrəsinin" yetirməsidir. Bu çevrə Yuri Mamleyev, Heydər Cəmal və Rene Genonun fəlsəfəsindən ilham almışdı. Onlar "müasirliyi" - yəni müqəddəsliyin itirildiyi, mənəvi profanasiyanın hökm sürdüyü bir sivilizasiya kimi - "Ənənə"yə (böyük hərflə) qarşı qoyurdular. Məhz bu təməl üzərində Duqin öz "ənənəçilik" versiyasını qurdu: burada mistik faşizmin elementləri Karl Haushoferin geosiyasəti və "qitə imperiyası" ideyası ilə qovuşurdu.

Bu sintez Duqin layihəsinin mahiyyətini açırdı - müqəddəsləşdirilmiş, iyerarxik və ekspansionist bir dünya modeli yaratmaq, burada tarix subyekti yalnız "qitə sivilizasiyası", yəni Rusiya ola bilərdi.

"Qütblər" konsepsiyası və suverenliklərin inkarı

Duqin son açıqlamalarında neoevraziyaçılığın strateji məntiqini tam aydın ifadə etdi: üçqütblü dünyada neytral və müstəqil dövlətlər üçün yer yoxdur. Moskvanın "qüvvə zonası"na daxil olmayan hər bir məkan "başqa qütbün forpostu" sayılır. Bu yanaşmaya görə, Ermənistanın, Azərbaycanın, Gürcüstanın və ya Qazaxıstanın müstəqilliyi təkcə arzuolunmaz deyil, geosiyasi baxımdan mümkünsüzdür.

Belə baxış postsovet məkanının tabeçiliyini ideoloji cəhətdən əsaslandırır - birbaşa ilhaq yolu ilə yox, "Roma İttifaqı" adlanan konsepsiya vasitəsilə, yəni Moskva rəhbərliyi altında imperiya tipli inteqrasiya formasında. Duqin burada klassik geosiyasi determinizmin məntiqini təkrarlayır: qitə dənizə qarşı, nizam xaosa qarşı, "Ənənə" liberal fərdiyyətçiliyə qarşı.

Fəlsəfədən hakimiyyətin alətinə

2022-ci ilin avqustunda qızının ölümü ilə Duqin artıq marginallaşmış ideoloq deyil, "Rusiya naminə müqəddəs əzab"ın simvoluna çevrildi. Bu dönəmdə onun terminologiyası Kremlin rəsmi ritorikasına daxil oldu: "çoxqütblülük", "sivilizasiya suverenliyi", "qitə dünyası" kimi anlayışlar artıq dövlət diskursunun bir hissəsinə çevrildi.

Duqinin "qitələrin böyük müharibəsi" ideyası siyasi təbliğatın tələblərinə uyğunlaşdırıldı - sadələşdirilmiş formada bu konsepsiya Rusiyanın təcavüzünü "Qərb imperializminə qarşı müqavimət" kimi təqdim edir. Əslində isə söhbət hegemoniyaya qarşı çıxışdan yox, "müqəddəs" elan olunmuş alternativ imperiyanın qurulmasından gedir.

Neoevraziyaçılığın ideoloji funksiyası

Duqinin neoevraziyaçılığı iki səviyyədə fəaliyyət göstərir. Rusiyanın daxilində bu, "qitə xalqının missiyası və taleyi"nə istinad edən səfərbərlik alətidir. Xaricdə isə məqsəd - "postliberal koalisiya" çərçivəsində anti-Qərb rejimlərini ideoloji baxımdan birləşdirməkdir. Lakin görünən "ümumbəşəriliyə" baxmayaraq, bu konsepsiya dərin mahiyyətdə imperialist xarakter daşıyır: bərabərhüquqlu suveren aktor anlayışını rədd edir və beynəlxalq nizamı güc hüququ üzərində qurur.

Müasir duqinçiliyin mahiyyəti liberal dünyaya alternativ deyil, onun əyri güzgüdə əksidir. Bu sistem ağıl, fərdi azadlıq və beynəlxalq hüququ inkar üzərində qurulub. Geosiyasi baxımdan isə o, soyuq müharibə məntiqini təkrarlayır: hər bir region "qütblərin döyüş meydanı" kimi dəyərləndirilir.

Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Şərqi Avropa dövlətləri üçün bu ideologiyanı qəbul edib-etməmək - strateji sağ qalmaq məsələsidir. Duqinin modeli onların subyektliyini tanımır: bu məkanları "yeni imperiyanın" təsir dairəsinə daxil edilməli zonalar kimi görür. Bu mənada neoevraziyaçılıq "çoxqütblülük fəlsəfəsi" deyil, "metafizik missiya" pərdəsi altında total tabeçilik konsepsiyasıdır.

Duqin paradiqmasının təkamülü: antisovet üsyandan imperiyanın müqəddəsləşdirilməsinə

1990-cı illərin əvvəllərində Aleksandr Duqin paradoksal görünən, amma daxili məntiqi olan ideoloji transformasiya keçdi. Dünənin qatı antisovet tənqidçisi birdən-birə SSRİ-ni "müqəddəs dövlətçiliyin son təcəssümü" kimi qəbul etməyə başladı. Bu dönüş uzun illər gizli mənbələrlə, KQB arxivləri ilə işləməyin və gec-sovet dövrü hakimiyyət mexanizmlərini öyrənməyin nəticəsi idi. Duqinin şərhində sovet imperiyası - liberal Qərbdən fərqli olaraq - "Ənənənin daşıyıcısı", bəşəriyyətin mənəvi tənəzzülünə qarşı durmağa qadir yeganə qüvvə idi.

Həmin dövrə qədər Duqin artıq yarıgizli intellektual mühitdən çıxaraq publisistikaya, redaktorluğa və siyasi diskussiyalara daxil olmuşdu. Onun fəal siyasətə qayıdışı 1993-cü ilin hakimiyyət böhranı ilə üst-üstə düşdü - Duqin açıq şəkildə Ağ Ev müdafiəçilərini dəstəklədi və onların məğlubiyyətini "tarixi Rusiyanın sonu" kimi qəbul etdi.

Milli-bolşevik eksperiment: sağla solun qeyri-mümkün ittifaqı

1993-cü ilin oktyabr hadisələrinə cavab kimi yaranan Milli-Bolşevik Partiyası radikal sağ və radikal sol qüvvələrin antieltsin cəbhəsində birləşdirilməsinə yönəlmişdi. Aleksandr Duqinlə yazıçı Eduard Limonovun ittifaqı əslində ziddiyyətlərin sintez cəhdi idi: milli radikalizm sol inqilabçılıqla qovuşurdu. Partiya bir növ ideoloji laboratoriyaya çevrildi - burada ekzistensial etiraz neofaşist estetika və okkult simvolika ilə qarışırdı.

Duqin hərəkata sistemli fəlsəfi dərinlik qazandırmaq istəsə də, reallıqda Milli-bolşevizm daha çox pop-mədəniyyət hadisəsinə çevrildi. Hərəkatda post-sovet andeqraundunun kult fiqurları - Yeqor Letov, Sergey Kuryoxin və başqaları iştirak edirdi. Onlar üçün bu, siyasi layihədən çox, sosial performans idi. Duqinin Dövlət Dumasına NBP adından namizədliyi fiaskoyla bitdi - o, cəmi bir faizdən az səs topladı.

Andeqraunddan hakimiyyətə doğru

Duqin tədricən radikal çevrələrdən uzaqlaşdı, onların real təsir imkanlarının məhdudluğunu anladı. Limonovla ittifaqın dağılmasından və Kuryoxinin ölümündən sonra o, hakimiyyət strukturlarına giriş yolları axtarmağa başladı. 1990-cı illərin sonlarında filosof siyasi elitalarla əlaqə qurmağa başladı, və həlledici an - Dövlət Dumasının spikeri Gennadiy Seleznyovla tanışlıq oldu. Bu təmas ona dövlət və biznes çevrələrinin resurslarına çıxış verdi.

Seleznyov vasitəsilə Duqin keçid dövrü oliqarxları və sponsorları ilə əlaqə qurdu - Aleksandr Taransev, Viktor Yeskin və "Tempbank" rəhbəri Mixail Qaqloyev kimi şəxslərlə. Sonuncu Duqinin əsas maliyyə dayağına və gələcək təşəbbüslərinin həmtəsisçisinə çevrildi.

Qaqloyevin dəstəyi ilə Duqin "Avrasiya" Partiyasının yaradılmasına təşəbbüs göstərdi - bu, onun qitə imperiyası konsepsiyasının siyasi platforması olmalı idi. Rəsmi tərəfdaş kimi keçmiş kəşfiyyat zabiti Pyotr Suslov çıxış edirdi. Partiya 2003-cü il seçkilərində Dmitri Roqozinin rəhbərlik etdiyi "Rus icmalarının konqresi" ilə blok şəklində iştirak etməyi planlaşdırırdı. Lakin layihə tezliklə neytrallaşdırıldı: avrasiyalılar seçki siyahılarından çıxarıldı, Duqin isə rəhbərlikdən uzaqlaşdırıldı.

Bu hadisə göstərdi ki, Duqinin ideologiyası 2000-ci illərin əvvəlindəki rəsmi siyasi sistemlə struktur baxımından uyğun gəlmir. "Çoxqütblülük" ritorikasına baxmayaraq, real aparat onu ancaq periferik səfərbərlik aləti kimi görürdü. Bundan sonra Duqin "Beynəlxalq Avrasiya Hərəkatı"nı yaratdı - artıq partiya çərçivəsində yox, qlobal şəbəkə kimi.

Akademik legitimləşmə və "metafizika tədarükçüsü" rolu

2000-ci illər Duqinin akademik və ekspert mühitində legitimləşmə dövrünə çevrildi. O, beynəlxalq konfranslara - o cümlədən Qazaxıstana - dəvət alırdı, burada L.N. Qumilyov adına Avrasiya Milli Universitetinin fəxri professoru titulunu qazandı. Formal olaraq fəlsəfə təhsilini o, yalnız 1999-cu ildə tamamladı - Novoçerkassk Meliorasiya Akademiyasını bitirib Rostovda namizədlik dissertasiyası müdafiə etdi.

Dissertasiyanın mövzusu - "Elmin paradiqmatik əsaslarının təkamülü" - Duqinin ümumi düşüncə tərzini əks etdirirdi: elmi rasionalizmin inkarı və bilikdə metafizik başlanğıca qayıdış. Duqinə görə, elm "hökmdara" xidmət etməlidir, "həqiqətə" yox. Bu baxış onun dünyanı sərt iyerarxiya əsasında quran fəlsəfi konsepsiyasına tam uyğun gəlirdi.

Beləcə, Duqin yeni sosial rola qədəm qoydu - marjinal ideoloqdan "dövlət üçün metafizika tədarükçüsü"nə çevrildi. Bu rol onun gələcək transformasiyasını müəyyən etdi: periferiya düşünüründən strateji planlaşdırma iddiasında olan strukturların məsləhətçisinə qədər.

"Alternativ sivilizasiya ideoloqu" və "elmi simvol"

2000-ci illərin əvvəllərinə gəldikdə, Duqin artıq "alternativ sivilizasiya ideoloqu" kimi tanınırdı. Onun akademik karyerası, hərçənd, ziddiyyətlərlə dolu idi: əyalət diplomu, metodoloji cəhətdən zəif dissertasiya və buna baxmayaraq, 2008-ci ildə Moskva Dövlət Universitetində professor vəzifəsi.

Bu, elmi nailiyyətdən çox, ideoloqun dövlət strukturuna rəsmi şəkildə daxil edilməsinin simvolu idi. Beləcə, marjinal filosof "dövlət ideologiyasının alimi-simvoluna" çevrildi.

Duqinə görə, müasir elm artıq dövrün düşüncəsini formalaşdıra bilmir və mənaların mənbəyi ola bilməz. Buna görə o, rasionalizmə qarşı çıxaraq "empirik bilik üzərində metafizik bilik üstünlüyü"nü müdafiə edir. Elm - onun anlayışında - həqiqət axtarışı deyil, hakimiyyətin alətidir.

"Geosiyasətin əsasları" və "kontinentlərin müharibəsi"

Duqinin ideyalarının istiqamətini müəyyən edən əsas əsəri - 1997-ci ildə yazılmış "Geosiyasətin əsasları" kitabı oldu. Bu kitab Rusiya Baş Qərargah Akademiyasının birbaşa dəstəyi ilə ərsəyə gəlmişdi və qısa zamanda hərbi elita üçün qeyri-rəsmi "strateji bələdçi"yə çevrildi.

Duqin dünyanı iki antropocoğrafi tipə bölür: dəniz sivilizasiyası (talassokratiya) və quru sivilizasiyası (tellurokratiya). Birincisi - liberal, fərdiyyətçi, ingilissakson Qərbdir; ikincisi - kollektivist, iyerarxik və müqəddəs Rusiya. Bu ikisi arasında toqquşma onun üçün "qitələrin əbədi savaşı"dır.

"Quru sivilizasiyasının" qələbəsi üçün Duqin islahatları deyil, kast sistemi tipli cəmiyyət, sərt vertikal hakimiyyət və tam ideoloji səfərbərlik tələb edir. Rusiyanın vəzifəsi - Berlinlə Vladivostok arasında uzanan Avrasiya imperiyasının mərkəzinə çevrilməkdir. Onun nəzərində Almaniya, İran və Yaponiya bu blokun təbii müttəfiqləridir.

Xüsusi yer isə Ukraynaya məxsusdur. Hələ 1990-cı illərin sonunda Duqin yazırdı: "Ukrayna dövlət kimi heç bir geosiyasi məna kəsb etmir". Bu formula illər sonra, 2014-dən çox-çox əvvəl, Rusiya ekspansiyasını legitimləşdirən rəsmi ritorikanın əsasına çevrildi.

"Dördüncü siyasi nəzəriyyə" və "postliberal ideologiya"

Duqinin ikinci əsas əsəri - "Dördüncü siyasi nəzəriyyə" - XX əsrin üç böyük ideologiyasının (liberalizm, kommunizm, faşizm) dağılmasından sonra yeni dünyagörüş axtarışıdır. O, postliberal dünyanın "sivilizasiya identikliyi" ideyası ətrafında birləşməsini təklif edir.

Bu nəzəriyyənin fəlsəfi dayaqları - Rene Genonun ənənəçiliyi və Yulius Evolanın faşist metafizikasıdır. Genondan o, "Ənənə" anlayışını, Evoladan isə iyerarxiya kultunu, fərdiyyətçiliyə nifrəti və total nəzarət ideyasını mənimsəyir.

Rus pravoslavlığı burada sadəcə din yox, yeni imperiyanın metafizik sütunudur. İnsan - tarix subyekti deyil, sivilizasiyanın funksiyasıdır; şəxsi azadlıq "yüksək mənaya xidmət" qarşısında geri çəkilir.

Ultrasağ beynəlxalq şəbəkə və Avrasiya layihəsinin ixracı

2000-ci illərin sonundan etibarən Duqin beynəlxalq əlaqələrini genişləndirərək Avrasiyaçılığı qlobal şəbəkə ideologiyasına çevirdi. O, "Avrasiya" adını daşıyan universitetlərdə çıxışlar edir, institutlar və jurnallar yaradır, Avropadakı sağ intellektuallarla platformalar qururdu.

Fransız ideoloqu Alen de Benua ilə əlaqələri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. "Yeni Sağ" hərəkatının lideri olan de Benua 1960-cı illərdən bəri Avropa millətçiliyini liberalizm tənqidi ilə birləşdirməyə çalışırdı. Duqin onun nümunəsi ilə "Elementlər" jurnalını təsis etdi və "kontinental həmrəylik" ritorikasını rus kontekstinə uyğunlaşdırdı.

Onun mətnləri əsas Avropa dillərinə tərcümə olunur, Duqin macar "Jobbik"indən tutmuş italiyan və fransız neofaşist qruplarına qədər radikal sağ qüvvələrlə əlaqə yaradır. Beləcə, Rusiya "ruhani mərkəz" kimi təqdim olunan ultrasağ beynəlxalq intellektual infrastrukturun bünövrəsi qoyuldu.

2018-ci ildə Duqin Donald Trampın keçmiş müşaviri, sağ-populizmin ideoloqu Stiv Bennonla bir neçə saatlıq görüş keçirdi. Siyasi nəticələri olmasa da, bu təmas simvolik baxımdan mühüm idi: hər iki tərəfi birləşdirən ideoloji xətt - antiliberalizm, antimodernizm, demokratiyaya nifrət və "sivilizasiya missiyası" kultu idi.

İdeoloji ixrac və ritorikaların kəsişməsi

Paradoks ondadır ki, Aleksandr Duqinin Qərb sivilizasiyasına etiraz kimi yaranmış ideyaları məhz Qərbdə - "postliberal alternativ" axtaran intellektuallar arasında rezonans doğurdu. Bu mənada Avrasiyaçılıq Qərb neokonservatizminin və populizminin ideoloji güzgüsünə çevrildi. Onun dili - "inciklik", "böyüklüyün bərpası" və "tənəzzüllə mübarizə" dilidir.

Duqin təkcə rus ənənəçiliyini qlobal sağ hərəkatlar şəbəkəsinə inteqrasiya etmədi - o, onlara metafizik leqitimlik bəxş etdi. Onun "liberalizmin ölümü", "ənənələr dünyasının qayıdışı" və "qurunun dənizə qarşı üsyanı" kimi formulları müasir antiazadlıq diskursunun ümumi semantik koduna çevrildi.

Beləliklə, 2010-cu illərin sonuna doğru Duqinin geosiyasəti tamhüquqlu ideoloji ixrac məhsuluna çevrildi - universitet mühazirələrindən tutmuş "konservativ internasyonal" forumlarına qədər. Filosofun düşüncəsinə görə, Rusiya artıq təkcə hərbi yox, həm də ideoloji supergüc olmalı idi - dünyaya "yeni sivilizasiya norması"nı diktə edən bir mərkəz.