Hegemonun törətdiyi nöqtəvi zorakılıq aktının bəraətləndirilməsi beynəlxalq münasibətlərdə normativ düşüncənin özünü necə dəyişdirir və siyasi alət kimi özbaşınalığın institutlaşmasına hansı yolla gətirib çıxarır?

Bu sual prinsipialdır, çünki konkret qərarın və ya konkret liderin qiymətləndirilməsindən getmir. Burada söhbət normanın aşınması mexanizmindən gedir: bir dəfəlik istisna legitim sayıldıqda, universal qaydanın özü məhv olur. Məhz bu kontekstdə suveren dövlətin qanuni rəhbərinin zorla qaçırılmasının açıq və faktiki şəkildə əsaslandırılmasından danışılır. Halbuki bu əməl beynəlxalq hüquqda indiyə qədər birmənalı olaraq ağır cinayət kimi tanınırdı.

Normadan istisnaya, istisnadan isə normasızlığa

Mətnin mərkəzində duran əsas məntiqi konstruksiya son dərəcə sərt, amma tam dəqiq bir tezisdir: bir qaçırmanı məqbul sayıb digərlərini eyni anda qınamaq mümkün deyil. Siyasi nəzəriyyədə bu, normanın universallaşdırıla bilməsi prinsipinə uyğundur. Əgər hər hansı hərəkət bir halda haqlı sayılırsa, deməli o, praktikada ümumilikdə qəbul edilən davranışa çevrilir.

"Burada vəziyyət başqadır" arqumenti ilə yarıyolda dayanmaq cəhdi normativ düşüncənin özünü dağıdır. Norma artıq norma olmur, cari maraqlara xidmət edən ritorikaya çevrilir. Bu məqam həlledicidir: ikili standart sadəcə əxlaqın qüsuru deyil, normanın özünün sökülməsi mexanizmidir.

Mətnə daxil edilən tarixi nümunələr - Argentinadakı "Çirkli müharibə"dən tutmuş diktaturalarda siyasi opponentlərin gecə yoxa çıxmasına qədər - emosional paralellər deyil, məntiqi nəticələrdir. Əgər qaçırma siyasətin məqbul aləti elan edilirsə, məhkəməsiz zorakılığın istənilən formasını qınamaq imkanı aradan qalxır. "Biz bunu demokratiya naminə edirik" arqumenti məntiq baxımından "təhlükəsizlik naminə", "inqilab naminə" və ya "milli dirçəliş naminə" arqumentlərindən fərqlənmir.

Qaçırma hakimiyyət texnologiyası kimi

ABŞ prezidenti Trampın Venesuela prezidenti Nikolas Maduronun və onun həyat yoldaşının qaçırılmasını əsaslandırması xarici siyasətdə epizod və ya sərtlik nümayişi deyil. Bu, beynəlxalq mübahisələrin həllində siyasi subyektin fiziki aradan götürülməsinin məqbul üsula çevrildiyini təsdiqləyən prinsip bəyanatıdır.

Klassik beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində bu cür addımlar müharibə və ya gizli əməliyyatlar sferasına aid edilirdi və açıq şəkildə legitimləşdirilmirdi. Bugünkü vəziyyətin keyfiyyətcə yeniliyi ondadır ki, zorakılıq gizlədilmir, əksinə nümayişkaranə şəkildə normallaşdırılır, ictimai alqışın və hətta estetik heyranlığın obyektinə çevrilir. Mətnin vurğuladığı "maçizmə" heyranlıq daha dərin sürüşmənin əlamətidir: hüquqi legitimliyin yerini gücün xarizmatik nümayişi tutur.

Beləliklə, gizli məcburetmədən performativ zorakılığa keçid baş verir. Zorakılığın özü sistemdəki digər bütün subyektlər üçün siqnala çevrilir: qaydalar artıq işləmir, yalnız güclünün iradəsi keçərlidir.

Hakim düşüncələr və reallığın istehsalı

Mətnin Marks və Engelsin hakim düşüncələr tezisinə müraciəti dekorativ xarakter daşımır. Bu, siyasi həqiqətin istehsal mexanizmində baş verən fundamental dəyişimi göstərir. Müasir dünyada həqiqət artıq faktlardan, prosedurlardan və sübutlardan çıxarılmır. O, güc subyekti tərəfindən elan edilir və dərhal reallıq kimi qəbul olunur.

ABŞ prezidenti Tramp BMT-ni ABŞ-la eyniləşdirdikdə, bu, mübahisəli siyasi iddia kimi deyil, yeni aksioma kimi qəbul edilir. Venesuelanın guya "Amerikanın neftini oğurladığı" deyildikdə, bunun hüquqi və ya fiziki cəhətdən necə mümkün olduğu sualı belə yaranmır. Bəyanatın səsləndirilməsi arqumentasiyanı əvəz edir.

Ən bariz nümunə Maduronun narkoterrorçu elan edilməsidir. Burada ittihamla prosedur arasında tam qırılma müşahidə olunur. Araşdırma yoxdur, məhkəmə yoxdur, beynəlxalq verifikasiya yoxdur. Amma ittiham dərhal təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilir. Bu, siyasi nəzəriyyədə suveren reallıq istehsalı adlanan fenomenin klassik nümunəsidir: həqiqət sübutla deyil, hakimiyyət bəyanatı ilə yaradılır.

Prezidentlərin təyin edilməsi desuverenləşmə forması kimi

Suveren dövlətlərin "qanuni" liderlərinin özbaşına təyin edilməsi praktikasına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Əvvəl bu rol Xuan Quaidoya verildi. Onun siyasi səhnədən yoxa çıxması nə qədər sürətli idisə, ortaya çıxması da bir o qədər ani idi və bu, belə legitimliyin nə qədər saxta olduğunu açıq göstərdi. Ardınca Venesuelanın prezidenti kimi Mariya Maçado elan olundu. O, açıq şəkildə öz ölkəsinə qarşı hərbi müdaxiləyə çağıran siyasətçidir.

Beynəlxalq hüquq və suverenlik nəzəriyyəsi baxımından bu, hakimiyyətin daxili legitimliyi prinsipindən qəti imtina deməkdir. Hakimiyyətin mənbəyi dövlətin içindən kənar aktora köçürülür. Suverenlik güc sahibinin istəyi ilə verilən və geri alınan lisenziyaya çevrilir.

Burada artıq "insan haqları" və ya "demokratik standartlar" arqumenti də işləmir. Hətta formal olaraq belə onlara əməl edilmir. Söhbət birbaşa təyinetmə hüququndan gedir ki, bu da müasir praktikanı liberal internasionalizmdən çox klassik müstəmləkə idarəçiliyinə yaxınlaşdırır.

Tənqidi düşüncənin dağıdılması siyasi texnologiya kimi

Mətn daha bir, tez-tez gözdən qaçan məqamı dəqiq şəkildə vurğulayır: şübhə etmək qabiliyyətinin aşınmasını. Dekarta istinad burada fəlsəfi deyil, sırf siyasi məna daşıyır. Metodoloji şübhə prinsipi rasional sivilizasiyanın təməli idi, çünki o, hakimiyyətin özbaşınalığını məhdudlaşdırırdı.

Müasir mənzərə isə əksini göstərir: şübhə nankorluq kimi damğalanır, hakimiyyətin istənilən iddiasını qəbul etmək isə "yetkinlik" əlaməti sayılır. Nəticədə düşünməsi reaksiyayla əvəzlənmiş kütləvi subyekt formalaşır. Belə subyekt özbaşına siyasət şəraitində ideal idarə olunan obyektdir, çünki səbəblər, nəticələr və məntiq barədə sual vermir.

İraq, Əfqanıstan, Liviya, Suriya, Yəmən kimi tarixi nümunələr mətndə sadəcə faciələrin siyahısı deyil, təkrarlanan bir model kimi təqdim olunur. Hər dəfə demokratiya bəyanatı dövlətin dağıdılmasının örtüyünə çevrilir. Hər dəfə nəticələr görməzdən gəlinir. Hər dəfə növbəti eksperimentə inam qorunub saxlanılır.

Venesuela sistem böhranının göstəricisi kimi

Bu təhlildə Venesuela təcavüz obyekti deyil, diaqnostik keysdır. O, ABŞ-a hədə-qorxu gəlməyib, ekspansionist siyasət yürütməyib, hərbi sahədə beynəlxalq müqavilələri pozmayıb. Onun yeganə "günahı" xarici diktata tabe olmaqdan imtina etməsidir.

Məhz bu səbəbdən Venesuela ideal hədəfə çevrilir. Avtonomiyanın cəzalandırılması digərləri üçün açıq mesajdır: suverenlik yalnız güc mərkəzinin maraqlarına mane olmadığı həddə məqbuldur. Bu mənada Venesuela presedent ərazisinə çevrilir. Burada beynəlxalq davranışın yeni modeli sınaqdan keçirilir - posthüquqi, postnormativ, postsuveren model.

Hazırkı məqamın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, biz artıq ayrı-ayrı normaların dağılmasını yox, normativliyin öz prinsipinin yenidən formatlanmasını müşahidə edirik. Əvvəllər beynəlxalq hüquq məhdudiyyətlər sistemi kimi işləyirdi. Tez-tez pozulsa da, yenə də tanınırdı. Pozuntu əsaslandırma, maskalama, ritorik örtük tələb edirdi. Bu gün mənzərə başqadır: əsaslandırma normanı əvəz edir, pozuntu faktı isə yeni legitimliyin mənbəyinə çevrilir.

Bu, prinsipial dönüşdür. O deməkdir ki, hüquq artıq gücə kənardan nəzarət edən mexanizm deyil. Hüquq gücün içində əriyir və onun diskursiv davamına çevrilir. Bu kontekstdə suveren dövlətin başçısının qaçırılmasının açıq şəkildə əsaslandırılması anomaliya yox, əvvəlki oyunun bitdiyini nümayiş etdirən bəyanatdır.

Selektiv qanunsuzluqdan sistemliyə

Klassik hegemonluq modellərində norma pozuntusu selektiv xarakter daşıyırdı. Ən sərt addımlar belə istisnalılıq dili ilə bəzədilirdi: "məcburi tədbir", "unikal vəziyyət", "son arqument". Bu, guya ümumi qaydanın qorunduğu illüziyanı saxlayırdı. Hegemon sanki qaydalara bağlı idi, sadəcə onları öz xeyrinə şərh edirdi.

Venesuela halında bu mexanizm artıq işləmir. Qaçırmanın əsaslandırılması hətta minimal hüquqi kamuflyajla da müşayiət olunmur. Əksinə, bu, gücün, qətiyyətin, siyasi iradənin təzahürü kimi təqdim edilir. Beləliklə, istisna nümunəyə, nümunə isə bütün sistem üçün siqnala çevrilir.

Beynəlxalq münasibətlər məntiqində siqnal çox vaxt hərəkətin özündən də vacibdir. Konkret liderin fiziki aradan götürülməsi və ya qaçırılması ikinci dərəcəlidir. Əsas olan odur ki, digər bütün subyektlərə bu cür davranışın məqbul olduğu nümayiş etdirilir. Bu andan etibarən istənilən dövlətin törətdiyi hər bir məhkəməsiz zorakılıq aktı yaradılmış presedentə istinadla məntiqi şəkildə əsaslandırıla bilər.

Presedent silah kimi

Presedentlilik beynəlxalq sistemin fundamental xüsusiyyətidir. Ali arbitrin olmadığı şəraitdə məhz presedentlər icazə verilən davranışın çərçivəsini müəyyənləşdirir. Hegemon qaçırmanı açıq şəkildə legitimləşdirəndə, bu arqumenti hamının əlinə verir. O cümlədən özünün rəqib saydıqlarının da.

Beləliklə, paradoks yaranır. Hərəkət azadlığının mütləqliyini nümayiş etdirmək istəyən güc mərkəzi əslində normanın şərhi üzərindəki inhisarını sarsıdır. Əgər bir halda qaçırma məqbuldursa, digər hallarda da məqbuldur. Əgər liderin məhkəməsiz aradan götürülməsi "ali maraqlarla" əsaslandırıla bilirsə, onda sual yalnız kimin və hansı maraqları ali elan etməsində qalır.

Nəticədə hegemonluğu möhkəmləndirməli olan siyasət obyektiv şəkildə dünya sisteminin parçalanmasını sürətləndirir. İdarə olunan ierarxik nizam əvəzinə, getdikcə daha çox aktorun hüquqa yox, gücə əsaslanaraq hərəkət etdiyi mühit formalaşır. Bu, nəzarətin güclənməsi deyil, onun aşınmasıdır.

Suverenliyin diskursiv əvəzlənməsi

Baş verənlərin diskursiv tərəfi xüsusi diqqət tələb edir. Mətndə haqlı olaraq vurğulanır ki, ABŞ prezidentinin bəyanatları yoxlama, şübhə və analiz olmadan həqiqət kimi qəbul edilir. Bu, təkcə təbliğat problemi deyil. Bu, beynəlxalq siyasətdə həqiqət rejiminin dəyişməsidir.

Venesuelanın guya "Amerika neftini oğurlaması" iddia ediləndə, ən elementar səviyyədə anlayışların yerinin dəyişdirilməsi baş verir. Suveren dövlətin yeraltı sərvəti kənar bəyanatla "yad" elan olunur. Bununla da Vestfal dövründən bəri beynəlxalq nizamın əsasını təşkil edən ərazi suverenliyi prinsipi inkar edilir.

Eyni proses prezident legitimliyi anlayışı ilə bağlı da gedir. Daxili siyasi prosedurlar, seçkilər, konstitusion mexanizmlər kənar tanınmanın qarşısında ikinci plana keçirilir. Suverenlik dövlətçiliyin atributu olmaqdan çıxıb razılıq funksiyasına çevrilir.

Kütləvi razılıq hakimiyyət resursu kimi

Təsvir olunan vəziyyətin ən narahatedici cəhətlərindən biri bu məntiqə kütləvi razılığın mövcudluğudur. Coşqu, alqış, gücün estetizasiyası siyasi şüurun dərin transformasiyasından xəbər verir. Bu razılıq olmasaydı, belə praktika dayanıqlı ola bilməzdi.

Burada söhbət sadəcə manipulyasiyadan getmir. Zorakılığın məqbul, hətta arzuolunan alət kimi daxilləşdirilməsindən gedir. Qaçırma, bombardman, zorakı hakimiyyət dəyişikliyi kognitiv dissonans yaratmırsa, sistem mənəvi anesteziya fazasına daxil olur. Məhz bu vəziyyətdə ən radikal qərarlar ictimai müqavimət olmadan mümkün olur.

Mətnin Dekarta istinadı burada son dərəcə dəqiqdir. Bu, fəlsəfi mübahisə deyil, düşüncənin siyasi ölçüsüdür. Şübhə etmək qabiliyyəti abstrakt fəzilət yox, hakimiyyəti məhdudlaşdıran alətdir. Onun itirilməsi özbaşınalığın qarşısındakı son maneənin də aradan qalxması deməkdir.

Təkrarolunanlıq strukturun sübutu kimi

İraq, Əfqanıstan, Somali, Liviya, Suriya, Yəmən. Bu siyahı mətndə faciələrin sadə xronikası deyil, analitik funksiyanı yerinə yetirir. Ssenarinin təkrar olunması qərar qəbuletmə strukturunun mövcudluğunu göstərir, təsadüfi səhvlər zəncirini yox. Hər dəfə eyni məqsəd elan edilir: demokratiya, təhlükəsizlik, sabitlik. Hər dəfə nəticə dövlətçiliyin dağılması, cəmiyyətin parçalanması, humanitar fəlakət olur.

Əsas məqam ondan ibarətdir ki, uğursuzluq modelin yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olmur. Əksinə, hər yeni fəlakət növbəti müdaxilə üçün arqumentə çevrilir. Bu isə göstərir ki, məqsəd elan olunan hədəflərə çatmaq deyil, müdaxilə praktikasının özünü təkrar istehsal etməkdir.

Venesuela və avtonomiyanın cəzalandırılması

Bu kontekstdə Venesuela saf bir haldır. O, terrorla mübarizə narrativinə sığmır, hərbi təhlükə yaratmır, ekspansionist siyasət aparmır. Onun yeganə "cinayəti" legitimliyin mənbəyi kimi kənar instansiyanı tanımaqdan imtina etməsidir.

Məhz buna görə Venesuela nümayişkaranə təzyiq obyektinə çevrilir. Venesuelanın cəzalandırılması konkret addımlara reaksiya deyil, preventiv siqnaldır. Mesaj aydındır: suverenlik yalnız ondan istifadə edilmədiyi müddətcə icazəlidir.

Bu mənzərə beynəlxalq hüququn aşınmasının müvəqqəti institusional böhranın nəticəsi olub-olmadığı, yoxsa artıq posthüquqi dünya siyasəti konfiqurasiyasına sistemli keçidin baş verdiyi sualını ortaya qoyur. Burada zorakılıq, ideologiya və legitimliyin özbaşına şərhi universal normaları əvəz edir.

Bu sual prinsipialdır. O, müzakirəni emosional polemika və əxlaq dərsləri çərçivəsindən çıxarıb dünya sisteminin struktur təhlili müstəvisinə keçirir. Söhbət nə tək bir ölkədən, nə də konkret liderdən gedir. Söhbət beynəlxalq münasibətlərin ontologiyasının transformasiyasından gedir.

Müasir qlobal mühit getdikcə daha açıq şəkildə göstərir ki, Vestfal sistemindən başlayaraq Birləşmiş Millətlər Təşkilatı vasitəsilə institutlaşdırılmış müharibədən sonrakı nizamadək uzanan əvvəlki normativ arxitektura təkcə tənzimləyici yox, simvolik gücünü də itirib. Beynəlxalq hüquq artıq hətta onun əsas memarları tərəfindən belə məcburi davranış çərçivəsi kimi qəbul edilmir. O ya alətə çevrilir, ya görməzdən gəlinir, ya da gücün situativ legitimləşdirilməsi ilə əvəz olunur.

Qanunsuzluğun normallaşdırılması sistem fenomeni kimi

Mətnin əsas tezisi prinsipial əhəmiyyət daşıyır: bir qanunsuzluq aktının əsaslandırılması avtomatik olaraq analoji bütün praktikaların legitimləşdirilməsinə gətirib çıxarır. Bu, publisistik hiperbola deyil, normativ nəzəriyyənin baza prinsiplərinə tam uyğun gələn ciddi məntiqi nəticədir. Əgər qanuni dövlət başçısının qaçırılması siyasi məqsədəuyğunluq naminə məqbul sayılırsa, normanın universallığı dağılır. Norma norma olmaqdan çıxır və güc subyektindən asılı istisnaya çevrilir.

Burada Karl Şmittin suverenlik anlayışını xatırlamaq yerinə düşür: suveren fövqəladə vəziyyətə qərar verəndir. Fövqəladə vəziyyət daimi hala gələndə, suverenlik özbaşınalığa çevrilir. Son illərdə müşahidə etdiyimiz də məhz budur. İstisna artıq istisna deyil, əməliyyat standartıdır.

Venesuela nümunəsi xüsusilə göstəricidir. ABŞ siyasi rəhbərliyi ardıcıl şəkildə deklarativ legitimləşdirmə praktikasını tətbiq edir, beynəlxalq səviyyədə tanınmış prosedurları özbaşına bəyanatlarla əvəzləyir. Fəaliyyətdə olan prezidentin qeyri-legitim elan edilməsi, seçki və ya hüquqi əsas olmadan alternativ fiqurların "təyin edilməsi", siyasi rəqibin cinayətkarlaşdırılması üçün etiketlərin yapışdırılması. Bütün bunlar ayrı-ayrı ekseslər yox, suverenliyin sökülməsi üçün qurulmuş vahid texnologiyanın elementləridir.

İdeologiya hüququn əvəzinə

ABŞ prezidenti Donald Trump BMT-nin mahiyyət etibarilə ABŞ-la eyni olduğunu bəyan edəndə, bu, sadəcə ritorik radikalizm deyil. Bu, dünya nizamının iyerarxik modelinin açıq etirafıdır. Həmin modeldə universal institutlar hegemonun alətinə endirilir. Belə mövqe beynəlxalq hüququn razılaşdırılmış öhdəliklər sistemi kimi ideyası ilə məntiqi baxımdan uzlaşmır.

Bu kontekstdə xüsusilə vacib bir məqamı vurğulamaq lazımdır: XXI əsrdə ideologiya yenidən beynəlxalq münasibətlərin əsas tənzimləyicisinə çevrilib və hüququ sıxışdırıb kənara çəkir. İlkin mətndə də dəqiq qeyd edildiyi kimi, burada Marks və Engelsə istinad yerinə düşür: epoxanın hakim düşüncələri hakim sinif tərəfindən formalaşdırılır. Amma müasir dünyada bu sinif artıq milli elitalarla məhdudlaşmır. O, siyasi, maliyyə və media strukturlarını birləşdirən transmillidir.

Nikolas Maduronun heç bir məhkəmə prosesi və beynəlxalq araşdırma olmadan narkoterrorçu elan edilməsi Pyer Burdye tərəfindən təsvir olunan simvolik zorakılığın klassik nümunəsidir. Reallıq sübut olunmur, diskurs vasitəsilə qurulur. Media və siyasi məkanlarda iddianın təkrarı verifikasiya prosedurunu əvəz edir.

Tarixi paralellər və presedent effekti

Mətnə daxil edilən tarixi analoqlar - Argentinadakı "Çirkli müharibə"dən tutmuş İraq və Əfqanıstan müdaxilələrinədək - emosional müqayisələr deyil, presedent mexanizminin təhlilidir. Beynəlxalq sistem presedentlərin yığılması üzərində işləyir. Hər cəzasız norma pozuntusu növbəti pozuntu üçün həddi aşağı salır.

Colin Powellin BMT Təhlükəsizlik Şurasında sınaq şüşəsi ilə çıxışı dönüş nöqtəsi oldu. Məhz bundan sonra aydınlaşdı ki, formal prosedurlar əvvəlcədən qəbul edilmiş qərarın dekorasiyasına çevrilə bilər. Bu andan etibarən universal institutlara inam geri dönməz şəkildə aşınmağa başladı. İraq, Liviya, Suriya, Yəmən - bunlar sadəcə münaqişələr silsiləsi deyil, beynəlxalq-hüquqi şüurun sökülməsi laboratoriyasıdır.