2026-cı il yanvarın 7-də ABŞ hərbçilərinin Rusiya bayrağı altında üzən "Marinera" adlı neft tankerini ələ keçirməsi sadəcə diplomatik qalmaqal deyil. Bu hadisə beynəlxalq nizamın yeni mərhələyə keçdiyini, burada hüquqla güc arasında tarazlığın pozulduğunu və İkinci Dünya müharibəsindən bəri ilk dəfə qlobal dəniz hüququnun sınağa çəkildiyini göstərir.

Bir baxışda bu, sanki hüquqi səlahiyyətlərlə sanksiya siyasəti arasındakı ziddiyyət təsiri bağışlayır. Amma əslində söhbət ABŞ hegemonluğunun sərhədlərinin yoxlanılmasından, Rusiyanın isə öz bayrağını yalnız rəmzi deyil, həm də institusional səviyyədə qorumaq gücündən gedir. Nəticədə bu insident beynəlxalq hüququn necə neytrallığını itirdiyini və güc siyasətinin alətinə çevrildiyini göstərən sistemli dəyişiklik nümunəsinə çevrilir.

Hadisənin faktları: texniki manevrdən geosiyasi çağırışa

Yanvarın 7-də ABŞ hərbi gəmiləri iki həftəlik təqibdən sonra beynəlxalq sularda Rusiya bayrağı altında üzən "Marinera" tankerini ələ keçirdi. Rusiya Nəqliyyat Nazirliyi bildirdi ki, həmin gəmi 24 dekabr 2025-ci ildən etibarən BMT-nin 1982-ci il Dəniz Hüququ Konvensiyasına tam uyğun olaraq Rusiya dövlət bayrağı altında üzmək üçün müvəqqəti qeydiyyata alınıb.

Həmin Konvensiyaya əsasən, açıq dənizdə gəmilərin sərbəst hərəkət hüququ mövcuddur və heç bir dövlət başqa dövlətin yurisdiksiyasına aid olan gəmiyə qarşı zor tətbiq edə bilməz.

Formal baxımdan bu mövqe mübahisəsizdir. Lakin Vaşinqton öz arqumentini Konvensiyanın 110-cu maddəsinə söykəyir - orada hərbi gəmilərə bəzi hallarda digər gəmiləri dayandırmaq və yoxlamaq hüququ verilir. Xüsusilə, əgər həmin gəminin "milliyyəti yoxdur"sa. Məhz bu məqam ABŞ-ın "Marinera" məsələsində hüquqi əsasına çevrildi.

ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens açıq şəkildə dedi: "Bu saxta rus tankeri idi. Onlar sanksiyalardan yayınmaq üçün onu rus gəmisinə çevirmək istəyirdilər. Biz Venesuelanı maliyyə və enerji axınları vasitəsilə nəzarətdə saxlayırıq - nefti yalnız Amerikanın maraqlarına xidmət edəcəksə sata bilərsiniz".

Bu cümlə, əslində, proqram bəyanatı kimi səsləndi: Vaşinqton dəniz hüququnu sanksiya nəzarətinin məntiqinə tabe etdiyini açıq şəkildə etiraf edir. "Marinera" presedenti də məhz buradan doğur: ABŞ beynəlxalq dəniz ticarətinə müdaxiləni artıq hərbi əməliyyat çərçivəsində deyil, "maliyyə tənzimləməsi" bəhanəsi ilə qanuniləşdirir.

Hüquqi toqquşma: normadan interpretasiyaya

Rusiya BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasının 92-ci maddəsinə əsaslanır - gəmilər yalnız öz bayrağı altında olduğu dövlətin yurisdiksiyasına tabedir. İstisnalar yalnız dəniz quldurluğu, qul ticarəti, icazəsiz radioyayım və milliyyətsizlik hallarıdır.

Vaşinqton isə iddia edir ki, əvvəllər "Bella 1" adlanmış tanker əslində Venesuela mənşəlidir və açıq dənizdə qanunsuz olaraq adını və qeydiyyatını dəyişib - bu isə konvensiyanın qadağan etdiyi haldır.

Adətən belə dəyişikliklər yalnız limanlarda, hər iki dövlətin nəzarəti altında aparılır. Bu dəfə isə əməliyyat açıq şəkildə sanksiyalardan yayınma məqsədli görünür, Taqanroqda verilən müvəqqəti qeydiyyat isə hüquqi fiksiya təəssüratı yaradır. ABŞ da bunu əsas gətirərək "Marinera"nı milliyyətsiz gəmi kimi təqdim edir.

Beləliklə, tərəflərin arqumentləri formal baxımdan qanunidir, amma biri digərini istisna edir: Rusiya - "bayraq hüququna", ABŞ isə - "istisnalara" söykənir.

Burada sual yaranır: suverenliklə interpretasiya arasında sərhədi kim çəkir? Yəni, hansı anadək bayraq qanunidir, hansı andan "saxta" sayılır? Bu suala verilən cavab təkcə "Marinera"nın deyil, bütün dəniz hüququ sisteminin gələcəyini müəyyən edir.

Sanksiya reallığı və postqlobal naviqasiya dövrü

2022-ci ildən bəri enerji sanksiyalarının sərtləşməsi ilə Rusiya özünün "kölgə donanması"nı yaratdı - 500-dən çox tanker ofşor şirkətlər vasitəsilə qeydiyyatdan keçib, üçüncü ölkələrin bayraqları altında üzür. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, bu gəmilər qlobal neft daşınmasının təxminən 15 faizini həyata keçirir.

"Marinera" hadisəsi göstərir ki, ABŞ artıq maliyyə sanksiyaları ilə kifayətlənmir, fiziki güc tətbiqinə keçir. Bu, sanksiya hüququnun faktiki şəkildə qlobal dəniz məkanına - yəni heç bir dövlətin suveren olmadığı əraziyə - çıxarılması deməkdir.

Əgər əvvəllər Vaşinqton aktivlərin dondurulması və bloklanması ilə kifayətlənirdisə, indi açıq dənizdə güc nümayiş etdirir. Bu, ABŞ-ın yeni strategiyasına uyğun addımdır: enerji marşrutları, maliyyə şəbəkələri və rəqəmsal infrastruktur üzərində nəzarət - yəni "sanksiya intervensionizmi".

Burada hüquq artıq gücün formasıdır: qaydanın pozulması "qlobal təhlükə" kimi təqdim olunur və iqtisadi məkan hərbi əməliyyat meydanına çevrilir.

Moskvanın itirdiyi zaman

"Marinera" insidenti baş verən anda Kreml gözləmə mövqeyi tutdu. Putin çıxış etmədi, Lavrov susdu, Təhlükəsizlik Şurasının iclası təxirə salındı. Bu pauza təsadüfi deyil. Rusiya düşünür: "Marinera işi"ni daha böyük masada - Ukrayna tənzimlənməsi məsələsində ticarət kartına çevirmək mümkündürmü?

Məntiqlə, Moskvanın hesabı belədir: əgər Tramp "şahinlərin" təzyiqi altında Ukrayna məsələsində xəttini sərtləşdirsə, Rusiya bu insidenti asimmetrik cavab üçün bəhanəyə çevirə bilər - məsələn, ABŞ aktivlərinin müsadirəsi, yaxud Atlantikdə nümayiş xarakterli hərbi manevrlər. Amma hələlik Kreml "təxribat yox, təmkin" xətti ilə oynayır. Çünki lokal hadisəni strateji fəlakətə çevirmək riski çox böyükdür.

Moskva anlayır ki, hətta bu hadisə "kölgə donanmasının" kütləvi həbslərinə səbəb olsa belə, əvvəlki sabitliyə qayıdış artıq mümkün deyil. Vaşinqton səhv etmədi - sadəcə, "harayadək gedə biləcəyini" yoxladı. Və indi hər bir Rusiya tankeri - hətta qanuni qeydiyyatda olanlar da - şübhə ilə qarşılanacaq.

Beynəlxalq rezonans və etimadsızlıq effekti