RusiyaTürkiyə: İdlib maneəsi və yeni əməkdaşlıq imkanları


Siyasət 29 Avq 2019 18:14:00 60 0

RusiyaTürkiyə: İdlib maneəsi və yeni əməkdaşlıq imkanları

Son.az newtimes.az-ın yazısını təqdim edir:

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Rusiya Federasiyasına səfəri Suriyanın İdlib əyalətində vəziyyətin gərginləşməsi fonunda baş tutdu. Əslində, məhz orada cərəyan edən hadisələrdən sonra Türkiyə lideri Vladimir Putinə zəng edib, görüşmək lazım gəldiyini ifadə edib. Rusiya Prezidenti də onu ölkəsinə səfərə dəvət etdi. Bu səfərin bir sıra aspektdən əhəmiyyətli olduğu aydın oldu. Tərəflər geosiyasi məsələlərlə yanaşı, hərbi sahədəki əməkdaşlıqla da bağlı müzakirələr aparıblar. O cümlədən masada Rusiyanın müasir döyüş təyyarələrinin Türkiyəyə satılması imkanları olub. Bunun fonunda, təbii ki, İdlib məsələsi ciddi müzakirə edilib. Bütövlükdə Moskva və Ankara anlaşıblar. Maraqlıdır ki, konkret detalları dövlət başçıları açıqlamayıblar. Bu proseslərin kontekstində Türkiyə Prezidentinin Rusiyaya səfərinin geosiyasi aspektlərinin analizi üzərində geniş dayanmaq istərdik.

Suriya müharibəsi: İdlibdə toqquşmalar və Ankara-Moskva xəttində gərginlik

Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin inkişaf dinamikasının pozulduğunu düşünənlər son vaxtlar az deyildi. Bunu daha çox İdlibdə baş verənlərlə bağlayırdılar. İdlibdə rejim güclərinin Türkiyənin hərbi məntəqələrinə hücum etməsi haqqında informasiyaların fonunda bu, inandırıcı görünürdü. Üstəlik, Kremlin Ankaranın Amerika ilə birlikdə təhlükəsizlik zonası yaratmasından narazı qaldığını deyirdilər. Prezident R.T.Ərdoğanın Rusiyaya səfərindən sonra real vəziyyətin xeyli fərqli olduğu üzə çıxdı.

Proseslərin gedişindən aydın olur ki, Avrasiyanın iki böyük dövləti arasında münasibətlər bir qədər mürəkkəbləşib. Xüsusilə İdlib məsələsində Ankara ilə Moskvanın mövqe fərqləri qalmaqdadır. Burada Türkiyə müxaliflərin bir qrupunu, Moskva isə Bəşər Əsədi dəstəkləyir. Türkiyə Əsəd rejiminin sünnilərə etdiyi zülmləri unutmur. Bu səbəbdən də Rusiya və Türkiyə arasında Suriya iqtidarı ilə bağlı fikir ayrılığı qalır. Kreml açıq şəkildə Dəməşqin mövqeyini hər kəsin qəbul etməsini tələb edir. İdlibə gəldikdə isə burada vəziyyət sadə deyil.

Doğrudan da, Suriyanın bu əyalətində radikal silahlılar çoxdur. Lakin onlara məhz hökumət strukturları bir qədər əvvəl başqa bölgələrdən İdlibə köç etmələri üçün şərait yaratmışdı. Nəticədə, İdlibin ərazisinin 90 faizini radikallar zəbt etdilər. İndi də guya ki, həmin radikallardan B.Əsəd canını xilas edir. Təbii ki, terrora qarşı mübarizə olmalıdır. Və son halda kimsə B.Əsədi terrorla mübarizəyə görə ittiham edə bilməz. Ancaq real sahədə konkret geosiyasi məqsədləri də bilmək gərəkdir.

Bu baxımdan Moskvanın Türkiyənin cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyi ilə bağlı fikirləri maraqlıdır. Prezident V.Putin bəlkə də çoxları üçün gözlənilmədən Türkiyənin təhlükəsiz bölgə yaratmaq fəaliyyətini dəstəklədiklərini bəyan etdi. Yəni məsələ həmin bölgəni konkret olaraq kimlərlə yaratmaqda deyil. Əslində, Rusiya üçün ən yaxşı variantlardan biri məhz Türkiyənin bu prosesdə iştirak etməsidir. Çünki Ankara həqiqi mənada Suriyanın ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanmasında maraqlıdır. Türkiyə terrorla mübarizəsində bu məqamı daim vurğulayır. Bu səbəbdən hətta amerikalıların iştirak etdiyi bir layihədə türklər Suriyanın ərazi bütövlüyünün pozulmasına imkan verməzlər.

Rusiyanın dövlət başçısı bütün bunları daha yaxşı bilir. Deməli, Rusiya-Türkiyə münasibətlərində müəyyən mürəkkəblik yaranırsa, burada konkret mexanizmlərdən söhbət gedə bilər. O cümlədən Rusiya İdlibdə üstünlüyə malik olmağa çalışar. Moskva Suriyanın bütün ərazisində B.Əsədin nəzarətini arzulayır. Bunun üçün isə yeni konstitusiyada B.Əsədin daha möhkəm mövqe tutmasına nail olmaq gərəkdir. İdlibdə hətta mötədil müxalifət belə üstünlük təşkil etsə, B.Əsədin mövqeyi zəifləyər. Belə çıxır ki, əsas məsələ İdlibdə hansı nöqtəyə kimin hücum etməsində deyil, bütövlükdə siyasi, hərbi və geosiyasi üstünlüyün kimin tərəfində olmasındadır. Rusiya döyüş meydanında məhz bu üstünlüyü təmin etməyə cəhd göstərir.

Prezident R.T.Ərdoğanın Rusiyaya səfərinə vurğulanan məqamların işığında baxdıqda, çox vacib məsələlərin müzakirə olunduğunu deyə bilərik. Həm də bütün bunlar iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığın güclənməsi ilə bağlı aparılan müzakirələr fonunda baş verir. Konkret olaraq, Türkiyə Prezidenti aviasiya sərgisinin açılışında iştirak edərək rus istehsalı olan yeni nəsil hərbi təyyarələrlə tanış olub. Ekspertlər daha çox "Su-35" və "Su-57"lərə diqqət göstəriblər. R.T.Ərdoğan bu təyyarələrlə maraqlanıb. Prezident V.Putinlə söhbətdə "Su-57" qırıcılarını ala biləcəklərini ifadə edib. Rusiya Prezidenti də bunun mümkün olduğunu deyib, lakin bir qədər sonra.

Əməkdaşlığın davamı: prezidentlər razılığa gəldilər

Bu dialoqdan sonra Rusiya KİV-i rəsmi mənbələrə istinad edərək iki ölkə arasında yeni nəsil döyüş təyyarələrinin Türkiyəyə satılması haqqında danışıqların başladığından yazır, V.Putinin Türkiyənin özünün istehsalı üzərində işlədiyi yeni nəsil qırıcı təyyarələrin hazırlanmasında iştirak edə biləcəklərini təklif etdiyini də vurğulayır.

Bu hadisələrin fonunda iki Prezidentin Suriya məsələsində müəyyən razılığa gəldiyi təsəvvürü də yaradılır. Rusiyanın müdafiə naziri Sergey Şoyqu dövlət başçılarının görüşündən sonra İdlibdə sülhün bərqərar olacağına inandıqlarını ifadə edib. Bu zaman o, Suriyadakı bütün terror qruplarının neytrallaşdırılması zərurətini bir daha vurğulayıb. Bunlara rəğmən, Türkiyə Prezidenti B.Əsədə bağlı hərbi qrupların İdlibi bombalamasının yolverilməz olduğunu bəyan edib.

Prezident V.Putin Türkiyənin bu məsələdə həssaslığını anladığını deyib. O, "kifayət qədər həssas məsələdən" bəhs edildiyini söyləyib. Ekspertlərin rəyinə görə, faktiki olaraq, prezidentlər İdliblə bağlı ümumi mövqeyə gəliblər. Qalan məsələ B.Əsəd ordusunun haraya qədər irəliləməsi ilə bağlıdır. Burada vəziyyəti gərginləşdirən Türkiyənin İdlibdəki müşahidə məntəqələrinin atəşə tutulmasıdır. Kreml də, görünür, bu cəhətə elə də etiraz etmir.

Deməli, İdlibdə qarşıdurma hələ davam edəcək. Orada müxalifət B.Əsəd və ona yardım edən kənar qüvvələrin hücumuna qarşı dirəniş göstərməkdə davam edəcək. Son məlumatlara görə, Türkiyə Prezidenti Rusiyaya getməmişdən bir neçə saat öncə İdlibdə müxalif qüvvələr Suriya ordusunun Xan-Şeyhundakı mövqeyinə hücum ediblər.

Ancaq bölgədən qaçqınların sayının artması vəziyyəti gərginləşdirir. Hətta 500 min dinc insanın İdlibdən çıxması gözlənilir. Türkiyə onları qəbul etməyəcəyini bildirib. Deməli, Avropa yeni miqrant axınına məruz qala bilər. Bütövlükdə belə bir vəziyyət narahatlıq doğurur. Rusiya da suriyalılar arasında nüfuzunu itirmək təhlükəsi ilə qarşılaşmış olur.

Maraqlıdır ki, bütün bunlarla yanaşı, Rusiya və Türkiyənin Yaxın Şərqdə təhlükəsizliklə bağlı konkret fikirləri səsləndirilməyib. Bu da bir çox ekspertlərin onların danışıqlarının bir qisminin məzmununun açıqlanmadığı haqqında nəticə çıxarmasına yol açıb. Hər bir halda, prezidentlərin məsələnin bu aspekti ilə bağlı apardıqları müzakirələr maraqlı olardı.

Bu deyilənlər R.T.Ərdoğanın Rusiya səfərinin bir çox cəhətdən əhəmiyyətli olduğunu göstərir. Hər şeydən öncə, aydın olur ki, Yaxın Şərqdəki münaqişələri Türkiyəsiz həll etmək mümkün deyil. Rusiya ekspertləri də ifadə edirlər ki, V.Putin Türkiyənin geosiyasi maraqlarının təmin edilməsinə etiraz etmir. Məsələn, Suriyanın şimalında təhlükəsizlik zonasının yaradılmasını Kreml normal qarşılayır. Lakin Moskva istəyir ki, bütövlükdə Suriya ərazisinə B.Əsəd nəzarət etsin.

Digər məqam ondan ibarətdir ki, Rusiya və Türkiyə İdlibdəki anlaşılmazlığa rəğmən, əməkdaşlığı davam etdirəcəklərini nümayiş etdirdilər. Hətta hərbi sferada daha da geniş əlaqələrdə maraqlı olduqlarını göstərdilər. Buradan bir məntiqi nəticə çıxır: bəzi ekspertlərin təqdim etməyə çalışdığı kimi, Türkiyə kimsənin yanında dayanmır, əksinə, müstəqil regional güc kimi geosiyasi mübarizədə əzmlə və qətiyyətlə iştirak edir. Kənardan belə görünə bilər ki, Ankara gah ABŞ-a, gah da Rusiyaya üz tutur. Qətiyyən elə deyil, Ankara hər iki istiqamətdə öz müstəqil sözünü deyir və göstərir ki, o, artıq müstəqil marağa və mövqeyə malik güclü dövlətdir. Belə təəssürat var ki, Kreml bunu qəbul etməkdədir.

Bunlarla yanaşı, Türkiyə Prezidentinin səfəri göstərdi ki, Yaxın Şərqdə nüfuz dairələrinin yeni geosiyasi bölgüsü uğrunda mübarizə nəinki səngimir, hətta bir sıra aspektlərdə yeni çalarlar almağa başlayır. Hələlik əsas fiqurlar kimi Amerika, Türkiyə və Rusiya çıxış edirlər. Lakin digər güclü oyunçuları da kənara atmaq olmaz. Lazımi anda onlar da özlərini göstərəcəklər. Ayrıca, İrana bağlı silahlı qruplar İdlibdə indi də döyüşürlər. Onlar, faktiki olaraq, B.Əsəd ordusunun əsas hissəsini təşkil edirlər.

Nəhayət, Rusiya-Türkiyə münasibətlərinin dinamikası çoxqütblü dünya nizamının yaranması ehtimalının az olmadığını göstərir. İki böyük dövlət bir sıra hallarda heyrətedici dərəcədə bir-birini anlayır. Bu, özlüyündə Avrasiya məkanında maraqlı və perspektivli geosiyasi konfiqurasiyanın yaranma ehtimalından xəbər verir. Lakin o da unudulmamalıdır ki, geosiyasət risklər və gözlənilməzliklərlə doludur!

Qarabağ münaqişəsinin son həlli sürətlə baş verə bilər like
  • 29 Avq 18:09  
Siyasət Qarabağ münaqişəsinin son həlli sürətlə baş verə bilər

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın son açıqlaması Dağlıq Qaraba

arrow Ətraflı
Tərtərdə əl qumbarası partladı, like
  • 29 Avq 18:07  
Digərləri Tərtərdə əl qumbarası partladı,

Tərtər rayonunda hərbi sursat partlayıb. 

arrow Ətraflı
Manatın sabaha MƏZƏNNƏSİ like
  • 29 Avq 18:04  
Digərləri Manatın sabaha MƏZƏNNƏSİ

Avqustun 30-na manatın məzənnəsi açıqlanıb.

arrow Ətraflı
Horadizdə yeni subartezian quyuları qazılacaq like
  • 29 Avq 18:02  
Digərləri Horadizdə yeni subartezian quyuları qazılacaq

Horadizin içməli su təchizatı infrastrukturunun yenidən qurulur.

arrow Ətraflı
"Türklər gəlib, kişilərə üz almağı dəb saldı"  like
  • 29 Avq 17:59  
Şou-biznes "Türklər gəlib, kişilərə üz almağı dəb saldı"

Aparıcı Zaur Kamal baxımlı kişiləri tənqid edib.

arrow Ətraflı
Ukraynanın yeni baş nazirinin adı açıqlanıb like
  • 29 Avq 17:54  
Dünya Ukraynanın yeni baş nazirinin adı açıqlanıb

Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski baş nazir postuna Aleksey Qonçarukun nami

arrow Ətraflı
Demokratiya Naminə İnqilab Komitəsinin üzvü təşkilatdan uzaqlaşması barədə bəyanat verib like
  • 29 Avq 17:50  
Digərləri Demokratiya Naminə İnqilab Komitəsinin üzvü təşkilatdan uzaqlaşması barədə bəyanat verib

Demokratiya Naminə İnqilab Komitəsi adı altında yaradıldığı bildirilən

arrow Ətraflı
Tolik həyat yoldaşından boşanma səbəbini AÇIQLADI: like
  • 29 Avq 17:47  
Şou-biznes Tolik həyat yoldaşından boşanma səbəbini AÇIQLADI:

"Hər şey daxil"in aparıcısı Tarix Əliyev (Tolik) həyat yoldaş

arrow Ətraflı
Gülayın xalası qızı 200 min "pul atıb" like
  • 29 Avq 17:44  
Digərləri Gülayın xalası qızı 200 min "pul atıb"

Psixoloq Gülnar Orucova müğənni Gülay Zeynallının xalası qızı Aynurə

arrow Ətraflı
Dağlıq Qarabağda ölən erməni əsgərlərinin anaları etiraza başladı like
  • 29 Avq 17:40  
Digərləri Dağlıq Qarabağda ölən erməni əsgərlərinin anaları etiraza başladı

Dağlıq Qarabağda müxtəlif dövrlərdə ölən ermən əsgərlərinin analar

arrow Ətraflı
Təhsil Nazirliyi: "Orta məktəblərdə 4011 vakant müəllim yeri qalıb" like
  • 29 Avq 17:34  
Digərləri Təhsil Nazirliyi: "Orta məktəblərdə 4011 vakant müəllim yeri qalıb"

Müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqənin əsas yerləşdirilməsindən

arrow Ətraflı
Beynəlxalq Gənclər Komitəsinin prezidenti azərbaycanlı oldu (FOTO) like
  • 29 Avq 17:33  
Digərləri Beynəlxalq Gənclər Komitəsinin prezidenti azərbaycanlı oldu (FOTO)

“Qan Donorları Assosiasiyası”nın xarici əlaqələr üzrə rəhbəri Nər

arrow Ətraflı
“Xanımımı və qızlarımı niyə sosial şəbəkədə paylaşım ki?” like
  • 29 Avq 17:29  
Şou-biznes “Xanımımı və qızlarımı niyə sosial şəbəkədə paylaşım ki?”

Meyxanaçı Aqşin Fateh şou-biznesdə qalmaqala səbəb olacaq açıqlama veri

arrow Ətraflı
Səhiyyə Nazirliyi: Lənkərandakı qəzada yaralananların 5i xəstəxanadadır like
  • 29 Avq 17:24  
Digərləri Səhiyyə Nazirliyi: Lənkərandakı qəzada yaralananların 5i xəstəxanadadır

Lənkəranda PAZ markalı avtobusun yüksək dağlıq ərazidə yolsuzluq və qa

arrow Ətraflı
Qarabağ münaqişəsinin son həlli sürətlə baş verə bilər - Gürcü ekspert like
  • 29 Avq 17:22  
Digərləri Qarabağ münaqişəsinin son həlli sürətlə baş verə bilər - Gürcü ekspert

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın son açıqlaması Dağlıq Qaraba

arrow Ətraflı